'Tartea (berria)' ataleko artxiboak
Katalanezko komunikabide digital aitzindaria dugu Vilaweb, atzo hamar urte bete zituen informazio webgunea. Hamar urte hauetan ibilbide eredugarria egin du Vilawebek eta, ezinbestez, sarean izan den bilakaera ere islatu du bere web orrialdeetan. Era berean, ohohar, kazetaritzari eta profesionalon jardunari aldaketa ikusgarriak ekarri dizkio Internetek. Horregatik, bere hamargarren urteurrenaren zuzuan, La web i el periodisme, deu anys després jardunaldia antolatu dute biharko Bartzelonan. Azken hamarkadan Internetek kazetaritzan eta hedabideetan izan duen eragina aztertuko dute, aditu ospetsu zenbaiten eskutik.
Nazioarteko bilkura honekin Vilawebek hamar urte hauetan ohikoa izan duen jarrera mantendu nahi du, jardunaldiaren webgunean azaltzen dutenez: “komunikabide tradizionalen eta sareko hedabide berrien arteko elkarrizketa eta elkargunea sustatzea, batzuen eta besteen arteko komunikazioa handia izan dadin”.
Bestalde, gurean ez bezala, Katalunian kazetaritza digitalak oso rol garrantzitsua du eta kanpoan ere ezaguna da hori, Europan aitzindiaria baita Kataluniako kazetaritza digitala. Horregatik European Journalism Centre eta AEBetako Poynter Institute ikerketa gune ospetsuekin lankidetzan antolatu dute jardunaldia. Besteak beste, La Vanguardia egunkariko zuzendaria izandako Lluis Foix izango da, egun edizio digitala zuzentzen duena eta oso blogari aktiboa bilakatu den kazetaria. Alemaniako netzeitung.de egunkari elektronikoko zuzendari Michael Maier-ek bere esperientziaren berri emango du, berau baita Vilaweb-en antzeko proiektu bakanetakoa, sarean eta sarerako kalitatezko proiektua.
Vicent Partal bera ere han egongo da, berak sortu baizuen Vilaweb duela hamar urte, Euskal herrian artean antzeko proiekturik ez zegoenean. Pasatu ziren urteak eta, atarien aroan, inbidiaz begiratzen genion hemendik Vilawebi (1), (2), (3), (4), Galiziako Vieiros webguneari bezala. Aro horiek atzean geratu ziren eta Vilaweben bilakaerak aurrera jarraitu zuen. Bitartean, hamar urteok igarota ez dugu horrelako proiekturik gurean gauzatuta ikusi. Agian egun ez luke zentzu handirik izango, baina teknofobia eta atomizazioa gurean nolako indar handiak izan diren erakusten du adibideak.
Ikuspegi berriarekin, komunikabide glokal moduan definitzen zuen berea Partalek Argia aldizkariari emandako elkarrizketa batean, Al jazeera birtual moduan ere bai, beranduxeago. Izan ere, Kataluniako eskualdeen tokian tokiko edizioekin hasi zen arren, egun Euskal Herria edo New York hizpide duten edizioak ere baditu. Bilatzailea ere badu Vilawebek, nosaltres.com izenekoa, eta hainbat komunikabidetako berriak ere eskaintzen ditu, El Punt, El 9 esportiu edo lesfinances.info kasu.
Baina egungo joeren isla ere bada egungo Vilaweb. Nork bere bloga edukitzea ahalbidetzen duen Mes Vilaweb ordainduzko zerbitzua atera dute aurten, posta elektronikoa eta webguneen itzulpen zerbitzua ere eskaintzen dituena. Partalek berak ere badu blog bat edo bloc bat, katalanez esaten dioten moduan, Mails per a Hipàtia izenekoa, eta bertan ia egunero idazten du.
Urteurrenaren inguruan bestelako jardunaldiak ere antolatu ditu Vilawebek. Iragan astean El nou dietarisme dels blogs (Blog-en dietarismo berria) gaiaren gainean jardun zuten, blogen fenomenoa dietarioen generoaren berpizkunde moduan aurkeztuz.
Bitartean, Euskal Herrian Interneteko kazetaritza hutsaren hurrengo da saretik kanpotik ikusita, Interneten euskaraz egiten den gehiena bezala. Vilaweb bat edukitzea ez dugu lortu denbora honetan, baina dagoeneko ehunka blogari euskaldunez osatutako multzo gero eta handiagoa dugu, Aurki edo Sustatu bezalako ekimenek trinkotua. Luistxo Fernandezek aste honen hasieran bere bitakoran idatzitako Papera / Digitala izeneko artikuluan salatzen zuenez, komunikabide tradizionalen arreta ez du erakartzen sareko esfera euskaldun horretan egiten denak. Jarraituko dugu, arretaz eta inbidiaz begiratzen Vilawebi eta katalanez telematikaren arloan egiten den lan guztiari. Urte askotarako, Vilaweb!
Feedmaniak itxi du
Zerbitzua bertan behera uztea erabaki du Feedmania zerbitzuko Jose Manuel Abraldes internautak. Bloglines-en antzeko zerbitzua ematen zuen Feedmaniak, RSS jarioen harpidetza zerbitzu pertsonalizatua, baina ekimen pertsonala zen erabat eta ekonomikoki errentagarria ez izateaz gain, denbora eta diru asko kentzen zion kudeatzaile bakarrari. Zerbitzuak 1.800 harpidedun zituen eta egunero 350 bat lagun sartzen ziren bertan euren blog eta albistegi gogokoenak bertatik irakurtzeko. Googleren AdSense iragarkiek ez zuten zerbitzuaren kostuaren zati txiki bat baino ordaintzen.
Itxieraren inguruko gogoeta eginez, Feedmaniak kanpotik ematen zuena baino erabiltzaile gutxiago zituela dio Abraldesek eta hori blogek eragiten duten gainbalorazio efektu bati egozten dio berak. Hainbat blogetan aipatuak diren webgune askok ez dituzte horregatik bisita asko jasotzen, baina blogetan aipatuak izateak ustez ospetsu bihurtzen ditu. Abraldesen arabera, bitakorek webgune baten garrantzia puztu egiten dute artifizialki berau askok aipatzen dutenean, baina hori ez da islatzen gero bisitetan, blogarien zirkulo txiki batean baino ez baita ospetsu bihurtu.
Adsense iragarkiak erakusten zituen Feedmaniak, baina feed edo jario askoren lizentzia ez komertziala denez, publizitatearekin ados ez zeudenen jarioak kentzeko prest zegoen Feedmaniaren sistema. Inork ez zuen eskatu bere jarioa kentzea. Hala ere, Abraldesek azkenean zerbitzua bertan behera utzi behar izan du. Bere erabilgarritasuna kontutan hartuta, oso diru gutxi kostatzen zen proiektua kendu behar izan dute, inongo dirulaguntzarik lortu ez duelako.
Ekainak 16, 2005
Munduko herrialde askotan ez dago inolako adierazpen askatasunik eta horietako askotan Internet bihurtu da zenbait informazio jasotzeko eta igortzeko bide bakarra. Herrialde musulmanetan nabarmenagoa da erregimen autoritarioek egiten duten prentsaren kontrola eta Internet arrisku moduan ikusten dute gobernu askok, euren kontroletik at dagoen neurrian. Bitakoren fenomenoak ere izan du islarik horrelako herrialdeetan eta askori orain arte ez zegoen aukera eman die gertatzen dena bertatik kontatzeko. Horrek errepresioa ekarri du eta dagoeneko dozenaka blogari gartzelaratuak izan dira euren bitakoretan idazteagatik. Committee to Protect Bloggers batzordea sortu da horrelako kasuak salatzeko eta euren lanak izan du emaitzarik.
Iranen apaiz blogarien fenomeno bitxia sortu da azken urteotan. Mohammad Ali Abtahi apaiz xiita ezaguna da eta itzal handiko blogaria, presidentearen aholkularia ere izan da eta lan handia egin du blogari presoen alde, baina boteretik baztertua izan da azkenaldion eta justizia atzerakoiak diren erlijio epaitegien esku dagoela salatzen du bere bitakoran.
Mojtaba Saminejad 25 urteko ikasle blogaria da eta 2004ko azaroan atxilotu zuen, bere bitakoran beste hiru blogariren atxiloketa salatzeagatik. Urtarrilean askatu zuten eta orduan beste blog bat idazten hasi zen, baina bertan ematen zituen iritziak ez ziren gobernuaren gustokoak eta berriro atxilotu zuen. Ekainaren 2an bi urteko gartzela zigorra ezarri berri diote, “gidari gorena iraintzeagatik”. Mojtabaren kasuak eta aurreko batzuek Committee to Protect Bloggers sorrarazi dute eta eurek eginiko kanpainiei esker lortu dute Iraneko hainbat blogger askatzea.
CPBren gaztelaniazko bertsioa den cpbes.blogspot.com helbidean herialde horietako kasuak azaltzen dira gehienbat. Esaterako, Bahrain herrialdean gobernuak era guztietako webguneak egiten dituztenak erregistro berezi batean izena emanda egon behar dute. Bertako Ali Abdulemam blogaria gartzelan dago, bere bitakoran erregea iraintzea leporatuta. Beste herrialde batzuetan, idazteko ezezik nabigatzeko kontrol estua dago, Saudi Arabian kasu.
Herrialde turistiko baketsu eta egonkorraren irudia eman nahi du Tunisiak kanpotarrentzat, baina lasaitasun hori bertokoekin oso bortitz jokatzen duen sistema polizial baten gainean eraiki du Ben Aliren gobernuak. Tunisiako oposizio politikoa kontrolpean, gartzelan edo erbestean dago. Internet oso zabalduta dago, hiri nagusietan DSL konexioa dute eta ziberkafe ugari dago. Bertan tunezine.com webgunea egiten hasi zen Zouhair Yahyaoui, tunisiako oposizio uzkurrari ahotsa eman nahian, baina poliziak atxilotu eta gartzelaratu zuen. Tortura basatiak eta gartzelako tratu txarrak salatzen jarraitu zuen barrutik, kanpoan haren aldeko nazioarteko kanpainia abian jarri zuten bitartean. Askatu ostean hil zen, aurtengo martxoaren 13an, 36 urte zituela bihotzekoak jota.
Hala ere, Dabbour Mounir-ek bere webgunearen bidez jarraitzen du erbestetik askatasun falta salatzen. Batez ere Zarzis-eko Internauten kasua nabarmentzen du bertan. Zarzis herriko ziberkafe batean atxilotu zituzten zazpi internauta estatuaren kontrako terrorismoa prestatzea leporatuta eta oraindik ez dituzte askatu, nazioarteko hainbat erakundek horren atzean zentsura politikoa dagoela salatu duten arren.
Marokon ez dago blog kritiko askorik, baina zentsura Internetera ere hedatzen da erregea, Sahararen marokiartasuna edo korana aipatuz gero. Ali Lmrabet-en kasuak izan du isla kanpoko blogetan. Saharauiak bahituak barik errefuxiatuak zirela esateagatik datozen hamar urteotan kazetaritza lanik egitea debekatu diote. Saharauiak egunotako intifadaren irudiak eta albisteak kanpora ateratzeko sarea erabiltzen ari dira, ciberintifada deitu diotena antolatuz, ahal duten neurrian, marokoko poliziak telekomunikazio guztiak zelatatzen baititu. Iragan astean saharaui bat atxilotu zuten Bojador herriko ziberkafe batean.
Ziberpunk nobeletakoa errealitatea da herrialde batzuetan, sistema orojakilearen aurka bitarteko teknologikoen bidez borrokatzen baitira blogariak bertan. Horregatik, blogarien babeserako batzordearen bitakoran blogarientzako erabilgarriak diren helbideak aipatzen dituzte, lorratzik utzi gabe bitakora guztiz izengabea lortu nahi dutenentzat. Baina baliabide tekniko eta proxy zerbitzari batzuen helbideak emateaz gain, pribatutasuna mantentzeko eta klandestinitatean idazteko aholkuak ere ematen dituzte.
LABURRAK
Blogari hila Everesten
Rob Milne zientzialari ezaguna zen adimen artifizialaren arloan, baina mendizale porrokatua ere bazen, mendi altuetan ibilitakoa. Azken egunotan Everesten zebilen, expedizio batekin teknologia berri bat probatzen eta bere ibileren berri bitakora batean ematen zuen. Iragan asteburuan, gailurretik 400 metro baino gutxiagora zela, bihotzekoak eman eta hil zen. Maiatzaren 27an idatzi zuen bere azken testua blogean, onik eta eguraldiaren iragarpen ona lagun, gailurrerantz jotzeko prest zegoela adieraziz. Orain internauten doluminak jasotzen ari da bloga bertako iruzkinen bidez.
Applek Intel erabiliko du
Orain arte IBMk eginiko prozesagailuak erabili izan ditu Applek bere Macintosh G4 eta G5 ordenagailuetan, baina astelehenean enpresaren buru Steve Jobs-ek iragarri zuenez, aurrerantzean “askoz egokiagoak” diren Intel markakoak erabiliko ditu. Macintosh-en arkitekturara egokituko diren modelo bereziak izango dira eta 2006an kaleratuko dira lehenengo ordenagailuak, baina lehenago sistema bera ere egokitu beharko dute Intel erabiltzeko. Windowsekiko bateragarritasuna ekarriko duen zalantzak daude baina, adituek diotenez, aldaketak hori lortzen lagunduko du.
Bideoblog pertsonala
Borja izeneko blogari batek Que Vida Mas Triste izeneko bideobloga ezarri du sarean. Berak bertan azaltzen duenez, blogariek eguneroko pasadizuak “testu mordoiloen bidez” kontatzen dituztela ikusita, “igandero eta biharamunarekin” irudi batzuk grabatu eta bere bitakoran jartzea otu zitzaion berari. Windows Media formatoko artxiboetan ezartzen ditu oso bideo pertsonalak.
Ekainak 12, 2005
Interneten bidez iruzur mota asko egin ohi dira, baina gaur egun kalte gehien egiten duena phishing delakoa dugu. Posta elektronikoa eta webgune faltsuak erabiliz egiten da phising hau eta beste iruzur motak baino arrakastatsuagoa da. Iruzurleak biktimari banku batetik idazten diola sinistarazten dio eta web orrialde baten helbidea ematen dio, bankuaren itxura duena, bertan bere pasahitza sar dezan. Horrela eskuratuko dute gure gakoa eta ondoren eurak sartuko dira gure benetako kontuan, handik dirua ateratzeko.
Egunen batean, posta elektronikoa jaso eta gure banku edo aurrezki kutxak bidalia dirudien mezua aurkituko dugu. Gure helbidera bidali dute eta mezuak gure bankuko logotipoa du, bankuaren tipografia eta elementu estetiko guztiak ditu. Akaso ez dugu ongi gogoratuko bankuari e-posta helbide hori eman genionik baina ziurrenik ez dugu horretan erreparatuko. Era berean, ez gara konturatuko gure helbidera bidali duten arren gehienetan mezu horretan ez dela gure izena azaltzen. Tira, hainbeste datu dakite eta hainbeste jenderi bidaltzen dizkiote honelakoak…
Mezuan gure bankuak zera diosku: gure datuak eguneratu edo egiaztatu behar dituela Interneten bidez eta hori lehenbailehen egin behar dugula, bestela gure kontua ezeztatu edo blokatu behar izango baitute, segurtasun arrazoiak direla medio. Hori egin dezagun lotura ageri zaigu mezuan bertan. Klik egin behar dugun loturak itxuraz bankuarena den webgune baten helbidea du agerian. Amua irentsiz gero, lotura horretan klik egingo dugu, gure nabigatzailea zabalduko da –normalki Microsoft Explorer– eta bankuarena dirudien webgune bat erakutsiko digu. Bertan, hurrenez hurren, gure erabiltzaile izena eta gakoa sartzeko formularioak agertuko zaizkigu. Erabat sinistuta, gure telebanka zerbitzuko gakoak sartuko ditugu eta dena ondo dagoela dioen abisua agertuko zaigu. Ezezagun bati gure kontuetara sartzeko datuak eman berri dizkiogu.
Mezua faltsua zen, webgunea bezala, oso erraza baita banku baten HTML kodeak eta estiloak kopiatzea. Bidaltzailearen helbidea ere faltsua zen, beste spam bidaltzaile guztienak bezala. Baina bidalketa masibo honek helburu maltzurragoak zituen: lapurreta. Phising esaten zaio jarduera honi sarean, baina fishing (arrantzan) berbatik eratorri da.
Arrantza mota hau oraintsu arte AEBetako kontua zen, baina azkenaldion tokian tokiko bertsioak agertzen hasi dira. Arrain gehiago harrapatzeko estatistikak ere kontutan hartzen baitituzte ziberarrantzale hauek, bertokoentzako beita aproposagoak jarriz. Oso famatua izan da azken urteotan Citibank kasua, baina gurean oso bezero gutxi duten bankuen izenean bidalitako mezuak amuzki txarrak ziren. Oraintsu, berriz, famatuak bilakatu dira BBVAren izenean eginiko iruzurrak eta, esaterako, horrelako bidalketa batek arrakasta izateko aukera gehiago ditu Espainian. Edozelan ere, virus-radar.com webgunearen arabera, Phisihing-ak iruzurretan arrakasta indizerik altuena du 86,3 jasotzailetik bat tranpan jausten baita.
Aldaera batzuk ere badira eta azkenaldion gero eta sinesgarriagoak dira iruzurleek eginiko webgune faltsuak. Mezuak bideratuko gaituen webguneak ere benetako bankuaren domeinu izena erakustea lortzen dute, hala ez den arren. Internauta gehienek erabiltzen duten Explorer programak segurtasun zulo asko ditu, bertsio zaharkituek batez ere, eta nabigatzailearen akats bati esker iruzurleek domeinu izenak faltsuztatzea lortzen dute, benetan bankuaren webgunean gaudela sinistaraziz. Akats horiei esker ere gure makinan gu zelatatzeko espioitza programak instalatzea lortzen dute iruzurleek askotan.
Harrapatuak ez izateko ere babes neurriak hartu behar dituzte iruzurleek. Posta mezuak proxy bidez bidaltzen dituzte, euren benetako IP helbideak agerian ez uzteko. SMTP motore bereziak sortzen dituzte mezuok bidaltzeko eta egiantzeko webguneak ezartzea ere zaila da lorratzik utzi gabe. Mezua eta webgunea diseinatzean ere erabilitako programen aztarnarik ez uztea ziurtatzen dute, baina gero eta elementu gehiago sartzen dira phising iruzurleen joko honetan eta nahikoa litzateke akats bat poliziari berauek harrapatzeko bidea emateko.
Phising iruzurleen lanak banku eta aurrezki kutxak babes neurri zorrotzagoak hartzera behartu ditu. Adibidez, BBKk bere segurtasuna emendatzeko, orain arteko lau zenbakien ordez, sei zenbakiko gakoa ezarriko du aurrerantzean eta edozein eragiketa burutzeko barkuen jokoa deritzon gakoa eskatuko du aldiro. Gainontzean, internautek egin beharrekoak hauek dira: ordenagailua birusetatik libre mantentzea, sistema eragilea, nabigatzailea eta posta programa eguneratuta edukitzea, Firefox bezalako programa seguruak erabiltzea eta sekula santan horrelako posta mezuak ez sinistea.
LABURRAK
Webgune iraingarria
Iruñeko 20 urteko ikasle bati 1.200 euroko isuna ezarri dio epaileak, bere institutuko ikaskideak eta irakasleak iraintzen zituen webgunea sortzeagatik. Halaber, 5.400 euroko kalte-ordainak ordaindu beharko dizkie bertan aipatutakoei. Webgunea sarean bost egunez izan zen, harik eta Goardia Zibilak ezabatzea lortu zuen arte. Cybereuskadi aldizkarian irakurri dugunez, webgunean “hankadun balea”, “lodikote kabroia” edo “historiaurreko piztia” moduko loreak dedikatzen zizkien ikasle horrek bere irakasle eta ikaskideei.
Birus berri arriskutsua
Erabiltzaileen datu pribatuak ordenagailutik ebastea helburu duen birus arriskutsu eta maltzur xamarra agertu da egunotan, Eyeveg.D izenekoa. Harraren eta troiarraren ezaugarriak biltzen ditu birus berri honek. Lehenengoek bere hedapenean laguntzen dute, posta elektronikoa erabiltzen baitu bere burua gure lagunei gu ohartu gabe bidaltzeko. Bigarrenak gure ordenagailu barruan izkutatzen laguntzen dio, ausazko izena duen exekutagarri baten forma hartzen baitu. Aktibatzen denean gure datu pertsonalak, bankukoak edo sareko gakoak bilatzen ditu gure makinan, ondoren datu horiek gu konturatu gabe egileari helarazteko.
Ekainak 5, 2005
Behin baino gehiagotan aipatu dugu egungo webguneak ez direla dagoeneko HTML orrialde estatikoz eginikoak, batzuk sartzen garen unean sortzen dira, une horretan osatuz eta datu baseetatik edukiak hartuz. Beste inoiz etiketak ere aipatu ditugu, testuei edo irudiei beraiek deskribatzen dituzten tag edo etiketa batzuk esleituz web semantikoa osatzen da eta etiketa horien bidez gauza bitxi asko egin daitezke.
Wikipediako definizioak dioenez, web semantikoa zera da: sareko dokumentuei esanahia (horregatik esaten zaio semantikoa) makinek ulertzeko moduan emanez, informazio trukerako bide unibertsala sortu nahi duen proiektua da. Hori lortzen da idazten diren gauzei eta era guztietako dokumentuei etiketak jarriz eta etiketa horiek elkartzeko modua emanez, dokumentuak batzuk besteekin etiketa horien araberako multzoetan erakusteko moduan.
Esaterako, technorati.com bezalako zerbitzuetan tag horien araberako bilaketa egiten badugu, etiketa hori duten blogetako artikuluak agertuko zaizkigu. Etiketa jakin bat hainbat lekutan bilatu eta emaitzak orrialde bakarrean erakutsiko dizkiguten zerbitzuak ere badira, Flickr-eko argazkiak eta beste gauza asko erakusten dituztenak kasu.
Baina are konbinaketa korapilotsuagoak ere egin daitezke oraindik, Google Maps zerbitzu moldagarria erabiliz batzuek egin duten moduan. Luis Fernandezek idatzi du honi buruz ingelesez bere bitakoran eta bere lankide Gari Araolazak euskaraz eta sakonago azaldu du gaia berean. Esaterako, bada etxebizitzen alokairuen gaineko informazioa RSS bidez ematen duen Craigslist famatua, hiri bakoitzeko eskaintzak jario bat du eta edozein irakurgailuren bidez jakin dezakegu Chicagon une honetan zeintzuk diren eskaintzen diren etxeak eta zein salneurritan. RSS bidez, eguneratuta eta modu moldagarrian ematen den informazio hori Google Maps zerbitzuarekin konbinatuz etxebizitzak non eskaintzen diren erakusten digun HousingMaps zerbitzua sortu da. Aukeratzen dugun eremuko eskaintzak ikusiko ditugu.
Antzekoa da Chicagocrime.org webguneak eskaintzen duen erabilera, hiri horretan delituak non egin diren kontutan hartuz, auzo bakoitzeko kriminalitate tasak era ikusgarrian erakusten dizkigun zerbitzua da hori, Googleren mapa zerbitzua ere erabiltzen duena.
HousingMaps eta Chicagocrime konbinatuz aldera ditzakegu mapan etxebizitza eskaintzak eta inguruaren kriminalitate mailak, auzune jakin batean alokairu merkea alokatzeak merezi duen ala arriskutsuegia izango den jakiteko. Beste aplikazio mordoa izan dezake web semantikoak.
Google xaloaren amaiera
Yahoo, Google eta Microsoften arteko hiruko lehia horretan nabarmentzen ari da Yahoo eta Googleren artekoa. Orain arte Yahoo zen Googleren imitatzailea, hainbat urrats eman baititu haren atzetik, baina badirudi Googlek ere Yahooren ezaugarri jakin bat kopiatu nahi duela. Gero eta zerbitzu gehiago biltzen ditu Googlek, baina orain arte eutsi dio bere ikurra den xalotasunari. Baina egunotan Google pertsonalizatua osatzeko proiektua aurkeztu berri dute, Gmail, Google News, Google Movies eta hainbat informazio iturri bilduko dituena. Momentuz proba fasean dago baina. Bitxikeri moduan aipa daiteke “eguneko hitza” ere ikusi ahal izango dugula hemen. RSS irakurgailu zerbitzua ere izango du, Bloglines-en estiloan, eta etorkizunean Google Groups, irudi bilatzailea, Google Maps eta beste hainbat ezaugarri ere bilduko ditu seguruenik.
Bitartean, Yahook bere Messenger 7 atera du, IP bidezko telefonoa duena, Skype programari aurre egin nahian. Gauza bera egin nahi du MSNk bere Messenger-arekin, baina ikuskizun dago Skypek lortutako kalitatea erdiesten duten.
LABURRAK
Goxoki eta Bost axola
Goxoki du izena Atseginez elkarteak sexuari buruz gazteei informazioa emateko sortu duen webguneak. Flash hutsean egina dago webgunea, ez da batere nabigagarria eta eskuragarria baina informazio batzuk behintzat ageri dira bertan. Sexualitatearekin ere lotua dugu Donostiako Bost Axola gay taldearen webgunea. Gay eta lesbianak dira, Gehituren magaletik sortutako gazte taldea eta, diotenez, webgunearen bidez albisteak eta internauten ekarpenak bildu nahi dituzte. Izan ere, Mambo izeneko kudeaketa sistema dinamikoarekin egina dago webgunea. Kode irekiko edizio sistema indartsua omen da Mambo, baina oraindik webgunearen zati batzuk euskaratu gabe ditu Bost Axolak.
Lurra ikusgai
MSNren azken urratsa Google Earth izango denaren aurkakoa dugu, bere MSN Virtual Earth iragarri baitu. Googlerena bezala, Microsoft-enak mapatik abiatuta neurri handiko irudiak erakusteraino helduko da baina 45 graduko angelutik hartuta. Albiste nagusian aipatutako Google Maps-en ikusten den moduan kokapen geografikoko sistemak dira etorkizuneko joera eta laster, telefono mugikorrean sartzen direnean ez gara berriz hiri batean galduko.
Dokumentazioa, mesedez
SGAEko abokatu Pedro Farrek proposamen bitxia egin du saretik izengabetasuna behingoz ezabatzeko xedez: sartzeko ezinbestekoa izatea gure nortasuna egiaztatzea. Hala, sarean egiten ditugun mugimenduak erregistratuta geratuko lirateke. Halako Anaia Handia moduko batek, hortaz, gure mugimenduen berri izango luke, zein webgunetan sartzen garen, zer idatzi, erosi eta bisitatzen dugun… Saretik kanpo horrek zer nolako kontrol orwelltarra ekarriko lukeen pentsatzea zaila dirudien arren, Interneten errazagoa litzateke proposamena gauzatzea.
Maiatzak 26, 2005
Konektatuak eta ez konektatuak banatzen zituen lubaki, amildegi edo eten digitala (digital divide ingelesez) geografiaren eta ekonomiaren araberakoa zen orain arte: konektatuek ilustrazio digitala izango dute, trebakuntza eta lanerako aukera franko; besteek ez. Baina Seth Godin-ek beste fenomeno bat somatu berri du konektatu gehienak bizi garen lehen mundu aberats honen baitan: aukera pertsonal librea eginez bere burua teknologian eguneratzea eta azken joeren jakitun egotea erabiltzen dutenak alde batetik. Bestetik, gure artean, sarbidea ukan eta Internet noizean behin erabili arren, mundu digitalagatik interes handirik erakusten ez dutenak. Geografiak edo irabazi ahalmenak inolako eraginik izan gabe, eurek hala erabaki dutelako edo ez dutelako horren beharrik somatzen, atzean geratzen ari ei dira bigarren multzokoak.
Azken asteotan oihartzun handia izan du Godin-en testuak ingelesezko blogosferan eta euskaraz Joxe Aranzabalek aurkeztu digu gaia bere blogean. Joxek dioenez, “Teknofiloei digerati dietzen die Seth Godinek. Digerati hitz konposatua da —digital eta literati—, eta esan nahi du alfabetatua edo jantzia kontu digitaletan. Hor sartzen dira ordenagailu zientzilari ezagunak, teknika idazleak eta blogari ezagunak”. Beste askok ez dituzte sareak eskaintzen dituen aukera eta tresna interesgarrienak ezagutzen, ezagunenak eta inposatuak baino (Explorer, MSN Messenger eta Office). Aukerak eta informazioa lehenengo multzokoen esku dauden bitartean, bigarrenekoak, gutxieneko formakuntza ukan arren, atzean geratzen dira.
Adibideak ere ematen ditu Godinek koadro batean: digeratiak Firefox erabiltzen du, blogaria da, RSSak irakurtzen ditu, Slashdot irakurtzen du, Flickr erabiltzeaz aspertuta dago eta albisteak Google News-en irakurtzen ditu… Atzean geratutakoak, berriz, Explorer erabiltzen du, ez daki zer diren RSSak edo Flickr, albisteak telebistan irakurtzen ditu eta Google bilatzaile soila dela uste du. Batzuek elitismoa leporatu diote Godin-i (how cool we are), baina berak egoera deskribatu baizik ez du egin, Makiavelo moderno baten gisan.
Fenomeno berria azaltzeko Godinek dioenez, duela bost urte geek edo teknofilo sutsuek talde itxiagoa osatzen zuten, itzal gutxikoa. Joera berriak bereganatzen lehenengoak ziren, baina euren eztabaidak eta aurkikuntzak ez ziren aise hedatzen komunitate horietatik at. Egun, berriz, sarea indartsuagoa da eta askoz hedatuago dago eta blogei esker, ahots horiek presentzia eta indar berria hartu dute, kontutan hartu beharreko erreferentzia bilakatu dira, politikari eta kazetarientzat. Ondorioz, sarea komunikabide eta komunitatea denez, digeratiek ideiak heda ditzakete.
Gainera, konektatuen eta ez konektatuen arteko eten edo lubaki digitala ez bezala, amildegi berri hau gero eta handiagoa da, digerati-ek, tresna berri hauek gero eta gehiago erabiltzen dituztelako. Godin-en testua bera nola zabaldu den ikustea besterik ez dago digeratien egungo garrantziaz ohartzeko.
BBCren estrategia irekia Interneten
Bere edukiak internauten esku jartzeko estrategia berria jarri du abian BBC kateak, use our stuff to build your stuff lelopean (erabili gure edukiak zure edukiak sortzeko). Alde batetik, feed edo jarioak argitaratzen hasi da, inork albisteak RSSak irakurtzeko programen bidez irakur ditzan. Bestetik, APIa libre egin du, hau da: programatzaileen ekarpenak jasotzeko bere edukietarako sarbidea ematen duen programaren kodea publiko egin du. Flickr-ek eta Skype-k hori egin dute arrakastaz, internautek programa mordoa sortu baitute, euren zerbitzuak moldagarriak eta are ezagunagoak bihurtuz.
Munduko informazio sarerik handienetako batek bere edukiak inoren esku uzteaz gain, horiek moldatzeko programak egiten uztea sekulako urratsa da. Ben Hammersley kazetari adituaren hitzetan, “hau zerbait handiago baten froga da, erakusten ari baita Interneten nork bere edukia ezkutatzea suizidioa dela. Nork bere eskua zabaldu eta denok elkarrekin loratu edo bere baitan itxi eta bakarrik hil”. BBCren garatzaile sarea eta edukiaren moldaketa erabilgarri batzuk aurkituko ditugu backstage.bbc.co.uk helbidean.
Interneteko estrategia egokia du BBCk internauta askoren aburuz, horregatik azken Webby sarietan 10 izendapen jaso zituen. Estrategia horren beste erakusgarri bat dugu BBC Internet Media Player (IMP). Bere programazioa sarean eskuragarri jartzeko BBCk berak abian jarri duen P2P sarea dugu. Banaketa internauten makinetan ezarriz eMule edo BitTorrent sareen doaiak baliatu nahi ditu kateak, bertako edukiak edonon ikustea edo grabatzea galaraziko duen formatoa izango duten arren.
LABURRAK
Konexioa gas hoditik
Gas naturala banatzen duten hodien bidez banda zabala etxeetara helarazteko modu berria asmatu duela iragarri du Nethercomm izeneko enpresa batek. Azken miliaren arazo famatua konpontzeko ideia honi esker 10 Gigabit-eko abiadurak lor daitezkeela diote Nethercommekoek, oraindik teknologia hau garapen fasean dagoen arren. ADSLak telefono kablean beste frekuentzia altuago batzuk erabiliz egiten duen moduan, hodi barrutik igorriko diren irrati frekuentzia altuko uhinek konexioa gure herrian bertan izango den gune bateraino garraiatuko dute gasaren bidez, haren garraioan eraginik izan gabe.
Okupazioa eta copyleft-a
Okupazio kongresua egin zuten duela bi aste Bilboko Kukutza gaztetxean eta, horren haritik, webgune txukuna osatu zuten: Wordpress-en eginiko bloga eta Okupa Irratia izenekoa eratu zituzten bilkuran esandakoen berri emateko. Gainera, duela aste batzuk sareratu zuten Gobelab, Getxoko hacklab-aren webgunea, Wordpress sistema berarekin eginiko bloga. Bestalde, copyleft-aren inguruan informazioa emateko eta Artelekun ekaina hasieran egingo diren jardunaldiak aurkezteko www.kopyleft.net webgunea agertu da.
Taldeak euskaraz
Plazagunea enpresak abian jarritako taldeak.com zerbitzuan nork bere gustoko eztabaida zerrenda sor dezake, Yahoon egiten den bezala baina euskaraz, eta mezuen banaketa sistema gure hizkuntzan kudeatu. Zerrenako helbidera mezua bidali eta taldekide guztien artean banatuko da. Dagoeneko 192 talde sortu dira, lesbianismotik heavy-raino, denetariko gaien ingurukoak. Jon Mirande, xakea, arkitektura edo sagardoa hizpide dutenak ere aurki ditzakegu bertan.
Maiatzak 19, 2005
Askotan entzun eta errepikatu dugu Internetek AEBetako militarren asmakizun batean duela sorburua. Hala ere, sarea garatu dutenek beti ukatu dute hori, unibertsitateetan eta eremu zibilean lan egin zutela azpimarratuz. Sareko mito askoren artean mitoena dugu hau, sarearen beraren sortzearen ingurukoa. Militarren dirulaguntza edukitzea nahastu dute kondaira epikoagoa-edo egiteko xedez, helburu militarrarena artifizialki puztuz.
Militarren proiektuak defentsa sareko nodoak lotu behar zituen sistema nahi omen zuen, balizko eraso nuklear baten aurrean irauteko eta erantzuteko gai izango zena. Elkarri lotuak baina independienteak izan behar zuten nodo horiek, euretako bat edo batzuk suntsituz gero sistemak erasoari eusteko pentsatuak. Baina sarearen aurrekari ARPANET sortu zutenek ez zuten hori buruan eta urte asko daramatzate hori gezurtatu nahian. Militarrak ez ziren urrun ibili, baina Internet militarren asmakizuna dela esatea erredukzionismoa da, kondaira ikusgarriagoa lortzeko.
ARPA proiektua (Advanced Research Projects Agency) Eisenhower presidenteak defentsarako 1958an sortutako agentzia zen, gerra hotzaren garaian helburu militarretarako erabil zitezkeen unibertsitate ikerketak diruz laguntzen zituena. Testuinguru horretan sortu zen ARPANET 1969an, baina bertan lan egiten zutenek helburu militarrena handitu dela diote. AEBetako armadak ikerketa eta garapen arloko proiektu asko lagundu ditu diruz, goi mailako teknologia eurek lehenengo aplikatu nahi baitute eta ondoren erabilera zibilera igaro dira euren laguntzaz garatutako proiektu asko, mikrouhin labeak esaterako.
Javier Pedreira ikerlariak eta Stanforden bizi den Andreu Vea kataluniarrak bakoitzak bere aldetik nabarmendu dutenez, ARPANET sortu zutenean, zientzialarien eta militarren helburua dirua aurreztea zen, ordenagailuak batzuk besteekin lotuko zituen sare baterako komunikazio protokoloa sortuz. Orduan oso ordenagailu gutxi zeuden munduan, tona eta milioi askoko makina erraldoiak ziren eta atarramendua atera nahi zioten euren kalkulu ahalmenari eta erabilerari, urrunetik erabiliz eta batzuk besteekin bateragarriak bilakatuz.
Langintza horretan MIT institutu famatuko ikerlariak aritu ziren eta militarrek diruz lagundu zuten proiektua, baina lehenengo onuraduna komunitate zientifikoak berak izan behar zuen. Nahasmena eragin duen beste faktore bat sarearen diseinua dugu: akatsen aurrean babestu nahi zutela eta, logikoa den moduan, sarea osatzen duen elementu batek huts eginez gero –egun bezala oso gauza ohikoa orduan– besteek lanean eta elkarren artean arazorik gabe komunikatzen jarraitu ahal izango zuten diseinua lortu nahi zuten. Ikerketaren lehenengo helburuak komunitateak baliabideak profitatu ahal izatea eta gastuak murriztea ziren.
Mitoaren sorburua garai hartako blokeen arteko gerra hotzean eta talde horren lanarekin zerikusirik ez zuen beste ikerlari baten idatzietan aurki dezakegu. Militarrentzat lanean zebilen Baran izeneko ingeniari batek aurrerapen hauek ikertu zuen, balizko eraso nuklearraren erabilera proposatuz, baina bera ez zebilen lantaldean.
Egun sareko komunikazioaren funtsa den paketeen kontzeptua sortu zen orduan. Informazioa pakete txikietan bidaltzea zen helburua, pakete bakoitzak, barruko informazioaz gain, bere osotasunean jaso den ziurtatzeko eta igorleari hori konfirmatzeko informazioa eramanez. Geroago, 1973an, Stanford-eko Vinton Cerf-ek garatu zuen paketeak bidaltzeko egun erabiltzen den TCP/IP protokoloa, IP helbide bakunez identifikatutako makinen artean paketeak igortzeko protokoloa. Egun ezagutzen dugun World Wide Web eta hipertestuen bidezko nabigazioa, berriz, hainbat urte geroago etorri zen.
LABURRAK
Blog teknofiloak
Informazio eta Komunikazio Teknologiak hizpide dituzten euskarazko bi blog berri agertu dira azkenaldion. IKTeroak dugu Jakintza ikastolako irakasle batzuen eskutik agertu dena, Informazio eta Komunikazio Teknologiak (IKT) irakaskuntzarekin lotzen dituena. Bertan azaldu dutenez, blog honez gain, bitakorak irakaskuntzan erabiltzeko esperimentu kolektiboa eta partehartzailea prestatu nahi dute beste ikastegi batekin. Bestalde, Gorka Julio kazetaria sarean eskaintzen hasi da berak Gaztetxulo aldizkarirako idatzi ohi dituen erreportaiak. Artxiboak, momentuz, PDF bertsioan daude bakarrik eta banaketa libreko Creative Commons lizentziapean eskura daitezke.
Stallman-en bideoa
Wordpress sistemara aldatu da irratia.com irratsaio-bitakoraren edizio sistema, Movable Type erabiltzeari utzita. Bertan beste gauza berri bat aurki dezakegu, sistema eta itxura berriaz gain: software librearen aita Richard Stallman guru ezagunari eginiko elkarrizketa. Kataluniako telebista batean gaztelaniaz egin zioten elkarrizketa sarean eskuragarri dago euskal irrati digitalaren webgunean. DivX formatoan dago eta 109 Megabyteko neurria du. Informazio gehiago Stallman-i buruz.
Xuxen online
Euskarazko zuzentzaile ortografikoa on-line kontsulta daiteke orain, berau webgune baten bidez erabiltzeko moduan jarri baitu Eleka enpresak. Orain arte, xuxen erabiltzeko saretik eskuratu eta nork bere ordenagailuan ezarri behar zuen, Word edo OpenOffice.org-en gehigarri moduan. Dagoeneko ez da beharrezkoa, webguneari esker edonondik konektatzeko modua baitago eta zuzendu nahi dugun testua Xuxen-en leihoan itsatsita berehala erakutsiko digu ortografia akatsik daukan.
Maiatzak 13, 2005
Bartzelonako epaitegi batek epaia eman zuen 2002ko urtarrilean, CD grabagarriak egiten dituen Traxdata enpresaren aurka. Enpresak eginiko CD bakoitzeko SGAE elkarteari diru bat ordaintzera behartzen zuen epaiak eta, atzeraeraginkortasuna aplikatuz, 1997tik aurrera eginiko disko guztiengatik ordaindu behar zuen Traxdatak. Geroago, 2003ko uztailean, Espainiako CD eta DVD fabrikatzaileen ASIMELEC elkarteak SGAE eta beste egile elkarte zenbaitekin akordioa sinatu behar izan zuen, kanona ezarriz.
Orduz gero, dendan erosten diren CDengatik 17 zentimo gehiago egon gara ordaintzen, baina aurten, bizitzaren garestitzearen ondorioz, 22 zentimora igo da kanona. Top manta delakoaren eraginez diskoen salmenta baxuengatik kexu ageri den SGAEk, horren ondorioz, 2004an inoiz baino diru gehiago irabazi zuen EAEn, cybereuskadi.com aldizkariak argitaratu berri duenez. SGAEk berak emandako datuen arabera 2004an bere irabaziek %10 egin zuten gora kanonari esker, aurreko urtean baino 1,6 milioi euro gehiago. Diskoen salmentagatiko sarrerek 7,3 egin zuten behera eta 65.000 CD eta DVD pirata atzeman zituen poliziak Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan.
Baina SGAEk CD guztiengatik dirua kobratzeak –Top mantakoak barne– ez du esan nahi kanona ordaintzeagatik kopia piratak legeztatuko direnik. Kanonaren funtsa juridikoak CDari erabilera jakin bat emango zaiola ematen du aurretik, baina horrek ez du logikaren arrazoibidea jarraitzen, aldez aurretik CD huts batek izan ditzakeen erabilera posible guztiak baztertzen dituelako.
CD guztiak musika ilegalki grabatzeko erabiliko direla esatea azti edo igarle lana egitea bezalakoa da, gaizkileak aurretik egingo duena jakintzat ematea. Antzeko arlo batera eramanda, idazleen elkarte pribatu batek edonori paperezko orri bategatik edo, argudioa muturreraino eramanda, arkatz batengatik kobratzea bezalakoa da, aurrez jabedun testu bat kopiatzeko erabiliko dugula erabakita.
Askorentzat musikaren kopiak egiteko erabiliko ez den CD bategatik ordaintzea ez da zilegi eta, ale bakar baten 17 zentimo ziztrinak berreskuratzeko bada ere, borrokatuko dutela iragarri zuten duela bi urte. Espainiako internauten elkartea izan zen aitzindaria eta bere antisgae.internautas.org webgunean informazio mordoa bildu du epaitegietan eta mobilizazioetan erabakitzen ari den gatazka honen inguruan.
Internauta ekintzaileez gain, software librearen inguruan dabiltzanak dira kanonaren aurkako kanpainian sutsuenak. Izan ere, biziki mingarria zaie jakintza eta tresnak doakoak izan beharko liratekeela esaten dutenei euren programa libreak CD batean grabatu ahal izateko kanona ordaintzea. Horregatik, Hispalinux zerbitzariaren baitan sincanon.hispalinux.es webgunea ipini dute, kanonaren inguruko informazioa bilduz eta euren protestaren funtsa azalduz.
Edukiak libreki banatzea aldarrikatzen duten musikari musikari eta idazleak ere kanonaren aurka azaldu dira, Bartzelonako La Mundial taldea kasu. Azken finean, eztabaida hau baino lehenagokoa edo oinarrizkoagoa planteatzen ari dira sortzaile intelektual hauek, edukiengatik kobratu behar denik ere zalantzagarria baita euren aburuz eta, noski, elkarte pribatu batek artista guztien izenean eta administrazio bat bailitzan jardutea ez dute onartzen.
Musika copyleft eran banatu nahi duten artistentzat CDak garestiago egotea beste oztopo bat da, horregatik ageri da kanonaren aurkako aldarrikapena nosoypirata.com webgunean. Duela gutxi SGAEren defendatzaile sutsua den Miguel Riosek eginiko adierazpenek eta Zapateroren gobernuak prestatutako pirateriaren aurkako planak eragin dute musika sarean elkarbanatzen duten internatuta askoren erantzuna. Riosek esan zuenez, pirateriaren aurkako borrokan beharrezko ministerio bakarra barnekoa dela, polizia gehiago eskatuz. Espainiako gobernuaren planak, berrriz, zigor handiagoak eta tresna gehiago proposatzen ditu Top Manta-ren kontra. Batez ere, MP3 artxiboak elkartrukatzen dutenak piratatzat joz, komunikabideetan islatzen den irudia salatzen dute internautek hemen.
Kanonaren kontu hau CD eta DVDetara mugatzen da momentuz, baina beste euskarrietara ere zabaltzeko ustea iragarri du SGAEk dagoeneko. Izan ere, gero eta gehiago erabiltzen dira disko gogor eramangarriak, flash memoriak eta beste. Ordenagailuen barruko disko gogorrei ere kanona ezarri nahi diete eta CDak edo DVDak grabatzeko erabiltzen diren aparailuei ere, noski.
Abokatu batzuk bildu dira kanonaren aurkako borroka epaitegietara eramanez. Enpresei erabiltzaile batzuek kanonaren dirua itzultzeko eskatzen diete, musika grabatzeko erabili ez dutela frogatuz. Berriki, horietako batean nahi gabe sartuta ikusi zuen bere burua Gasteizko Ikusnet enpresak, bezero batek kanonagatiko dirua ordaintzea eskatu baizien. Baina dirua itzuli behar duena berau eskuratu duena da eta horretarako derecho-internet.org domeinuan bilduta dauden abokatuak demandak aurkezten ari dira epaitegi askotan.
Kopuruak ere axola du, batez ere sekulako CD mordoa erabiltzen duten informatikari eta irakasleentzat. Disko horiek softwarea grabatzeko erabiltzen baditugu, argazki digitalak lagunei emateko edo gure laneko artxiboak gordetzeko erabiltzen baditugu, dirutza ederra bilakatzen da bidegabeki SGAE poltsikora eramaten ari dena: ehun diskoko 17 euro.
Maiatzak 5, 2005
Iragan astean sareko buztan luzearen printzipioa azaldu genuen. Chris Andersonek azaldutakoaren arabera, Amazonek gehien saltzen diren liburuak baino diru gehiago ateratzen du ezezagunagoak diren milaka goiburuak saltzen. Milioika web orrialdek osatutako sarean, gehien ikusten direnek baino askoz bisita gehiago jasotzen dituzte ozeano erraldoia osatzen dituzten orrialde galduek, denak batuz gero. Buztan luzea Interneteko eduki ez masiboak edo irakurle gutxi duten edukiak dira, web orrialdeak nagusiki baina baita abestiak, argazkiak eta bideoak ere. Dena sartzen da sarean, gero eta bideo, argazki eta testu gehiago baitaude, oso lagun gutxik ikusiko dituztenak barne. Euskaraz dagoen guztia buztan luze horren baitan kokatzen da Interneten. Ez du irakurlego masiboa, baina potentziala badu, mikropublikoak eta denbora, baliagarria bilakatuko dutenak.
Mikropublikoen unibertso txiki honetan, Luistxo Fernandezek bere bitakoran dioenez, “denok izango dugu etorkizunean gure 15 harpidedun” fidelez osatutako irakurlego txikia, denon esku egongo baita sarean zeozer esatea, idaztea. Eredu zaharrean masa hedabideak daude, norabide bakarrekoak eta feedback-erako aukera ttiki bat. Sareko komunikazioa, berriz, gero eta gehiago da elkarrizketa, norabide anitzekoa eta maila berekoa, horizontala. Baina merezi du mikropubliko batentzat idazteak? Galdera hori egiten dute egun sareko hizkuntza nagusietan baina irakurle gutxirentzat idazten duten askok.
Baina galdera hori egin eta erantzun ere egin dugu euskaldunok azken urteotan, sarea sortu aurretik ere. Erantzuna baiezkoa zen orduan eta, zergatik ez, sarearen aroan. Beste hizkuntza batzuetan erabateko garrantzia dute audientziek eta berehalako etekinari erreparatzen zaio gehienbat. Euskararen kasuan, hizkuntza gorpuztea da lehentasuna, sarean edukiak jarriz, ekonomikoki errentagarria izango ez den arren.
Edukiak sartzeari ekin behar diogu euskaldunok sarean, kualitatiboki ezinbestekoa dugu eta oso garrantzitsuak izango dira eduki horiek etorkizunean gure hizkuntza bizia eta gorpuztua izan dadin. Berehala barik, epe ertain edo luzean “amortizatzen” da nolabait euskaraz eginiko testua, Googlen indexatua badago, testu horretxen bila doazenek irakurriko dutelako datozen urteotan, kualitatiboki bere garrantzia frogatuko du denborarekin eduki horrek.
Baina beste hizkuntza batzuetako edukiek ere ikusten dute buztan
luzearen balioa. Lehengoan Elena Cabrera weblogger eta kazetariak, berak grabatutako podcast batean gogoeta egiten zuen: kexu zen berak irrati libre batean irratsaioa zuzenean egiten duenean oso lagun gutxik entzuten zutela, baina ondorengo egunetan irratsaioaren mp3 grabazioa 200 bat lagunek eskuratzen zuten saretik.
Gakoa zera da: edukiei, jendeak profita ditzan behar duten forma ematea. Denborarekin osatuko da saio hori beste une batean entzungo dutenen 15 laguneko taldetxoa. Mikropublikoen baitako mikropublikoez askotxo dakigu euskaldunok, horregatik inportantea izango da geuk ere buztan luzearen arauak aplikatzea: dena eskura jartzea (edukiak), prezioak merketzea eta edukiak aurkitzen laguntzea. Geografiak ez du garrantzirik sarean eta banaketarena konponduta dago… Zer gehiago behar dugu?
Hindien adibidea ematen zuen Andersonek, AEBetan 1,7 milioi diren arren, zine areto batean ez dute Bollywood-eko filmik arrakastatsuena emango, ez bailukete aretoa inguruko hindiekin beteko. Truke sareetatik eta Netflix zerbitzutik, ordea, horiek eta dagoeneko zaharragoak diren beste film asko eskuratzen dituzte internautek. Eta hemen sartzen da, euskarara aplikatuz, hortik ahaztuta dauden euskarazko film eta kanta zaharrekin egin litekeena. Euskadiko Filmategiak bere ondare osoa eMulen jarriko balu banaketaren arazoa konponduta legoke, egin beharreko gauza bakarra digitalizazioa da eta hori edozein modutan egin behar dute agiritegi guztiek.
Gauza bera egin daiteke jada fisikoki berrargitaratuko ez diren milaka abesti eta diskorekin. Esaterako, Xoxoak, IZk eta garai bateko beste hainbat euskal disketxek argitara ateratakoa. Akaso noizean behin, azokaren batean, oraindik gordeta zegoen ale zaharren bat salduko da baina gehiagorik ez. Kasu batzuetan ondare hori digitalizatzeko ere ardurarik ez da hartuko eta betirako galduko da. Digitalizatuta egonda ere, lan gehienak inoiz ez dira CD formatoan berrargitaratuko…
Ahanzturaren putzutik ateratzeko Poxpolin metodoa erabil daiteke: Poxpolin zintan zetozen kantei buruz ari naiz. Norbaitek, internautaren batek, digitalizatu eta sarean jarri zituen orain dela hilabete batzuk. Zer lortu du horrekin? Askok berriro entzun ahal izan zituzten Francoren garaian klandestinitatean grabatutako kanta zahar haiek. Behinola entzungo zuten arren, zinta hura galdu eta aukera berriro izango zutenik espero ez zutenean hor agertu zen, sarean, mp3 formatoan, zintaren karatula eta guzti. Entzunda ez zeukaten askok, berriz, bestela sekula ere ezagutuko ez zuten grabaketa eskuratzeko aukera izan dute. Horrelako grabaketa mordoa dago, oraindik sareratu gabe dagoen euskararen buztan luzea osa lezaketenak.
P.D. Gaia aipatzen du testu hau argitaratu ostean Eneko Astigarragak bere Prospektiba blogean. Bertan aurkitu dut Luistxoren beste testu baten erreferentzia, ezagutzen ez nuena, buztan luzearen soziolinguistikari buruzkoa. Interesgarria, halaber, bertan aipatzen den artikulua.Dave Pollard-ek bertan dioenez, Blog irakurrienak (2000 blog/15 milioi orrialde ikuskatuak egunero) ez dira agian gutxien irakurtzen diren 5 milioi blog aktiboak (beste 15 milioi orrialde eguneko) baino askoz boteretsuagoak.
Apirilak 28, 2005
Sarean salmentak ez dira mundu fisikoan bezala arautzen. Liburu eta disko denda tradizionalen salmentetan, esaterako, hit-en kultura dago eta produktuen %20k salmenten %80 dakarrela dioen Paretoren lege famatuak agintzen du. Urtean hainbat ale salduko dituzten tituluak bakarrik aurki daitezke dendetako apalategietan, handienetan ere bai. Interneten, berriz, mikropublikoak eta mikroordainketak daude, stock erraldoia eskura izateko aukera dago eta, gainera, geografiak ez du ia garrantzirik.
Mundu fisikoan, zinema batek film bat erakusteko ziurtatuta eduki behar du aste bitan 1.500 ikuslek sarrera erosiko dutela, bestela ez du etekinik aterako. Edozein dendak ez du disko bat bere apalategietan jarriko urtean gutxienez bi ale salduko dituen esperantzarik ez badu, hori da CDak apaletan okupatuko duen zentimetroa hartzeko eman beharko duen atarramendua. Gauza bera gertatzen da liburu-denda, bideoklub edo kioskoekin. Gainera, balizko bezeroak ingurukoak dira soilik, kilometro batzuren eremuan daudenak zine aretoen kasuan, herrian bertan daudenak bideoklub edo liburudenean.
Merkataritza telematikoan, berriz, lege horiek ez dute balio. Amazonek irabazien gehienak ateratzen ditu urtean oso ale gutxi saltzen dituzten milaka tituloetatik, unean uneko hit nagusietatik baino. Hortik atera da berriki Interneteko buztan luzearen teoria, sareko salmenten balio berezia nabarmendu nahian. Iragan urrian agertu zuen buztan luzearen teoria Chris Andersen-ek, Wired aldizkarian, The long tail izeneko erreportaian eta, geroztik beste hainbat artikulu agertu dira berau indartuz eta sareko beste fenomeno batzuetara egokituz.
Fenomenoa azaltzeko, Joe Simpson mendizaleak 1988an idatzitako Touching the Void liburu xumea hartu zuen adibidetzat Andersenek. Argitaratu zen garaian kritika onak jaso zituen baina ale gutxi saldu ziren, ez zen bereziki ezagutzera eman eta hor amaitu zen bere ospe laburra. Dendetan dagoeneko ez, baina hamar urte beranduago Amazon-en katalogoan geratu ziren ale batzuk, erdi ahazturik. Orduan beste mendizale batek, Jon Krakauer-ek, Into thin air argitaratu zuen, antzeko hizpidea zuen liburu berri eta arrakastatsua. Bat-batean Touching the void hasi zen berriro saltzen, Amazonen softwareak berriarekin batera erostea gomendatzen baizien haren bila zebiltzan internautei. Arrakasta ustekabean etorri zitzaion Simpson-i eta berrargitalpenak egin behar izan ziren. Kritika onak agertu ziren berriro prentsan eta filma ere egin zuten liburuan oinarrituta. Egun, Touching the void askoz ere famatuagoa da berau berpizten lagundu zuena baino.
Amazonen biltegi-apalategi amaigabea eta liburuak batzuk besteekin lotuz gomendioak egiten dituen softwarea izan ziren kasu honetan faktoreak, baina Amazonez gainera, edukien arloko beste negozio eta fenomeno askotara eraman daiteke buztan luzearen teoria hau. Film ez komertzialak edo publiko jakin bati zuzenduak, kasu, ezin dira zine areto batean arrakastaz erakutsi, bere 15 kilometroko inguruan ez baitira nahikoa ikusle izango, hiri handi batean egonda ere. Bideoklub batek ere ez du ekarriko publiko murritz bati zuzendutako filmik, gutxiengo sozial bati zuzendua badago edo –kasu adibideari– bideoklub horren inguruan hiztun gutxi dituen hizkuntza batean badago, zaharregia bada edo, azken finean, gutxieneko atarramendua ateratzea espero ez badu. DVDak Interneten bidez alokatzeko Netflix zerbitzuak, berriz, 40.000 film ditu bere katalogoan. Inongo bideoklubetan aurkituko ez ditugun filmak aurkitu eta eskatu daitezke hemen… Eta askoz gehiago ere izan zitezkeen.
Musikaren aloan adibide argigarria ematen du Andersonek, Ecast enpresak tabernetan nork bere gustoko musika ipintzeko jukebox edo gramolak ezartzen ditu. Horrelakoetan 150.000 abesti baino gehiagoko katalogoan bilatu eta nahi dugun kanta aukera dezakegu. Makina sarearen bidez konektatzen da zerbitzarira eta eskatutako kanta eskuratzen du. Bada, irabazien zati handia azken-azken hit-etatik barik, tropeleko milaka abesti horietatik datorkie, iTunes edo Napster-ekoei bezala. Hau da buztan luzea eta berau sarearen eta egungo merkataritza elektronikoaren ezaugarri bereziei gertatzen da, hainbat faktorek lagunduta.
Mundu fisikoko denda edo bideoklubaren kilometro gutxiko eragin eremua gainditzen dute sarekoek: Amazonek erositako liburua edo Netflix-ek alokatutako DVDa postaz igorriko baitizu. Denden apalategietako eta biltegietako muga fisikoa ere desagertzen da, Amazonek milioika izenburu eskaintzeko aukera baitu.
Irratiak ere, herrialde osokoak edo satelite bidezkoak izanda ere, fisikak mugatuta daude, aldi berean dozenaka edo ehunka kanal jaso baititzakegu, kableen eta espektro radioelektrikoaren mugen ondorioz. Sarean publiko kopuru mugaturik ere ez dago: milioika erosle-bisitari posible daude, munduko edozein bazterrekoak. Etengabe emititzen duten milioika musika kanalerako aukera amaigabea dago, eta P2P sareetan milioika film ezezagun elkarbanatzeko ere bai. Sareari esker bildu eta indarra hartzen duten mikropublikoak badira orain eta agian urtebetean film edo kanta zahar hura soilik hiru lagunek eskuratuko dute, baina bestela batek ere ez zuen eskuratuko, betirako biltegi batean ahaztuta.
Saldu nahi duen negozio bat, hala ere, ezin da bakarrik buztan luzean zentratu, disko edo liburu famatuak baztertuz. Jendeak baztertu egingo du, mp3.com webguneari gertatu zitzaion moduan, bertan soilik produktu marginalak eskaintzen direlako. Erreferentzia ezagunak, berriz, eurak saltzekoak izateaz gain, amuzkia izan daitezke jendea izenburu ezezagunetara hurbilarazteko. Gero dago inteligentziaz produktu batzuk besteekin lotu eta erakusten dizkigun softwarea, Amazon-ena kasu, edo bilaketei lotutako iragarkiak erakusten dizkigun Googlerena.
Googlek berak ere aplikatu du lege hau beste era batean: sareko web orrialde gehienek oso bisita gutxi izaten dute urtean, baina milioika dira eta handik hartzen du bere AdSense iragarkien bidezko irabazien zati handia. Buztan luzearen printzipio hau, bistan denez, sareko hainbat antzeman daiteke. Datorren astean ikusiko dugu, esaterako, euskararen kasuan nola egokitzen den.
Apirilak 21, 2005
Blog eta webguneen anabasa honetan ganoraz nabigatzeko beste modu bat sortu da azkenaldion, etiketen bidez nabigatzea. Ezaguna da gure gogoko helbideak ordenatzeaz gain, etiketekin sailkatzea eta besteen esku jartzea ahalbidetzen digun del.icio.us zerbitzua. Hala ere, tag edo etiketen kontu honek erabilpen gehiago ditu, besteak beste, gure antzeko jendea aurkitzeko, blog-etan gure intereseko artikuluak topatzeko edo e-posta mezuak sailkatzeko balio baitu tag edo etiketen kontu honek.
Memento filmeko protagonistak, burmuineko arazo baten eraginez memoria arazoak ditu: bere izena eta aspaldiko kontuak bizirik dauzka oroimenean, baina aurreko egunean egindako guztia ahaztu egiten zaio berehala eta, zer egin edo nora jo behar duen gogoratzeko nota txikiak idazten ditu, nota mordoa itsasten du leku guztietan. Internautak ere ezinezkoa du helbide interesgarri guztiak gogoratzea. Gero eta webgune gehiago daude eta, batetik bestera saltoka ibili ostean ez dugu oroitzen atzo bisitatutakoaren helbidea, ezta bertara nola heldu ginen ere. Gogoratzen laguntzeko eta besteak ere orientatzeko sortu da etiketa elkarbanatuen del.icio.us zerbitzua.
Nork bere gogoko helbideak nabigatzailearen gogokoetan gordetzeak ez du baliagarritasunik dagoeneko. Guretzako ere, beste ordenagailu batean gaudenean edo nabigatzailez aldatzen badugu, ez dira oso erabilgarriak eta, gainera, gehienetan ez dira ordenatuta egoten. Horrexegatik sortu zuten Yahoo! aurkibidea David Filok eta Jerry Yang-ek. Duela hamar urte sarea oso txikia zen eta euren gogoko helbideak sarean bertan elkarbanatzeko sistema sortu zuten, gaika sailkatutako aurkibide hierarkikoa. Pentsa, gizakiek kudeatutako aurkibidearen eredu hura ere gaindituta dago eta egun Yahoo ere webguneak automatikoki sailkatzen dituen robotaren sistemara pasatu da. Baina del.icio.us zerbitzuko etiketen sistema erabiltzailearen esku geratzen da eta askoz errazagoa da: nabigatzen ari garela, webgune interesgarri bat aurkitu orduko, klik bat egiten dugu gure helbide barran aurrez ezarri dugun del.icio.us zerbitzuaren loturan, bertan gako-hitz edo etiketak jarri eta kitto, nabigatzen segi dezakegu.
Horrelakoetan etiketa jartzen duenak, berak gogoratzeko ezezik lagun hurkoa ere orientatzeko egiten du, helbideak merezi duelako-edo, zeri buruzkoa den adieraziz. Etiketa horiek publikoak dira eta gako-hitz horien bila dabiltzanei guk interesgarritzat jo dugun helbide hori agertuko zaio bilaketak egitean. Esaterako, Sustatuk badu albo batean etengabe berritzen den lotura intersegarrien multzo bat. Euskal internauta batek helbide bat Sustatuko barra horretan nabarmentzeko modukoa dela irizten badio, sustaturako etiketa ezarriko dio del.icio.us-en eta lotura automatikoki agertuko da Sustatun.
Baina tag edo etiketak beste helburuetarako erabil daitezke. Izan ere, del.icio.us zerbitzuak gure nabigazioa eta besteena bideratzeko balio duen moduan, 43things.com zerbitzuak gure asmoak adierazteko balio du eta, besteek ikusteko moduan jarriz, nork bere buruaz datuak emateaz gain, antzeko gustu edo gogoak dituen jendea aurki dezakegu. Bertan bakoitzak egin nahiko lituzkeen gauzen zerrenda idazten du -gehienez 43 gogo aipa ditzakegu- eta adierazitako gogo horiek gako-hitzak bihurtzen dira. Guri gure konpromisoak gogoraraziko dizkigute eta besteentzat ere baliagarria izango da, hitz horiek bilatuta aurkituko baigaitu antzeko asmoak dituen jendeak.
Interneteko sare sozialen ezaugarri batzuk ditu zerbitzu honek baina anarkikoagoa da harremana eta emaitza horizontalagoa edo naturalagoa lortzen da. Izan ere, Orkut edo Friendster sareetan lagunen artean sortzen dira loturak eta hemen etiketaren arabera, besteak ezezagunak izan arren gustoko gaien edo gogoen araberako loturak dira inportantea. Adibidez, 43things.com webgunean Basque bilatzen badugu, ikusiko dugu bi lagunek euskara ikastea dutela helburu (eta beste batek gurean etxea erostea). Oso pertsona ezberdinak dira, leku ezberdinetan baina agian batak besteari laguntza eskatuko dio bilaketaren ondorioz.
Amazon liburudenda dago 43things.com honen atzean, bere salmenten zati handia bezero bakoitzaren wishlist-etik (erostea edo norbaitek oparitzea gustatuko litzaiokeen gogoko liburu edo diskak) ateratzen duena. Gauza bien antzekotasunetik ondorioztatu dezakegu desio horiek publiko egitea sustatzeaz gain horietariko baten bat bere dendaren bidez asetzea nahiko lukeela sareko denda erraldoiak.
Blogistek ere, euren testuak atal batean sailkatzen dute; atal horiek eta idazleak gehitutako beste tag batzuk indexatzen ditu blogosferaren orakulua bilakatutako technorati.com-en bilatzaileak. Blogistak edozein lotura marka dezake rel=”tag” kodea sartuz eta Technoratik helbidea apuntatuko du etiketari loturik. Etiketak argazkietan ere ezar daitezke, adibidez, Flickr zerbitzura igotzen dugun argazki bakoitzean.
Etiketetan oinarrituta sortu da proba fasean dagoen bookswelike.net zerbitzua, jendeak bere gustokoak izan daitezkeen liburuak aurkitzeko. Gauza bera, baina automatikoki, egiten du audioscrobbler.com zerbitzuak abestiekin. Technoratik blogak, Flickr, del.icio.us eta haren antzekoa den Furl erabiliko ditu tag-ak sailkatzeko.
Etiketak jartzearena web posta zerbitzuetara ere igaro da, Googleren Gmail famatuan jaso eta gorde ditzakegun milaka mezuok sailkatzeko dagoeneko ez baititu karpetak erabiltzen, label edo etiketak baino. Mezu bat pertsonala bada, pertsonala etiketa sortu eta horixe esleituko diogu mezuari, blog bateko sarrerak gaika ordenatzen ditugunean bezalaxe.
Etiketek bahe funtzioa egiten dute, bila gabiltzana aurkitzen lagunduz, eta sareko informazioari balio semantikoa ezartzen diote. Oso demokratikoak dira, internautek eurek izendatzen baitute etiketa bakoitza, baina bere gabeziak ere baditu gauzak sailkatzeko modu honek, bere izaera ez hierarkikoari lotuta datozenak. Izan ere, momentuz milaka dira webguneak ikusi edo testuak idatzi eta etiketaren bat jartzen diotenak, baina milioika direnean, egunero milaka helbideri ezarriko dioten New York etiketa zehazgabeak ez du baliorik izanen. Etiketa zehatzagoak beharko dira edo hiztun-internauta gutxiagoko hizkuntzak erabili. Euskarazko etiketekin ez dugu horrelako arazorik izango, oraingoz bederen.
Apirilak 15, 2005
Aurreko idatziak
